Sunny Bergman heeft een tijd geleden alweer een documentaire gemaakt over Zwarte Piet. Daarin paradeert ze in volle ‘traditionele’ uitdossing door een Londens park terwijl haar cameraman de ontzetting en verontwaardiging op de gezichten van omstanders turft. In een artikel in de Groene Amsterdammer wordt het enorme verschil in de publieke reactie op de zwart geschminkte figuur tussen beide landen verklaard. Simpel gezegd komt het erop neer dat landen als Groot-Brittannië en de V.S. veel eerder te maken kregen met de immigratie, zo niet import, van donkergekleurde mensen en dat het racismedebat er dientengevolge ook langer plaatsheeft en  – naar verhouding – meer tot wasdom is gekomen. Vanuit die invalshoek bezien is het slechts een kwestie van tijd voordat ook in Nederland het roer omgaat. Nederland schafte als laatste westerse land de slavernij af (1) en is kortom van alle liberale democratieën waarschijnlijk het traagst van begrip als het op gelijkheid, verdraagzaamheid en een open samenleving aankomt.

Dat doet zeer, hè? Dat we naast het Amerika van Trump nog steeds als heikneuters overkomen? Dat we meer weg hebben van Missouri of Alabama dan New York of Californië? En toch is er veel voor te zeggen. Als natie zijn we nog altijd niet in het reine gekomen met de eeuwenlange bezetting en plundering van o.a. ‘Nederlands-Indië’, waar het recht op zelfbeschikking nog bloedig werd onderdrukt terwijl de inkt van de “Universele Verklaring van de Rechten van de Mens” nog moest opdrogen (2). En waar President Trump door het stof moest na zijn aanvankelijke weigering het racistische geweld in Charlottesville klip en klaar te veroordelen, neemt het kabinet Rutte III het consequent op voor een groep racistische Friezen dat blokkades opwierp op de snelweg en de openbare orde dreigde te verstoren met de inzet van zwaar vuurwerk. Ook het onthaal van oorlogsvluchtelingen op vuurwerk en wegblokkades staat menigeen met het hart op de juiste plaats nog op het netvlies gebrand. En wie kon bevroeden dat er een zwartboek zou verschijnen waarin een beklemmend discriminatoire cultuur binnen de Nationale Politie wordt geschetst, die heeft vast wel eens naar het journaal gekeken of een krant erop nageslagen.

En dit brengt mij op het volgende. Er bestaan onder traditionalisten zéér uiteenlopende theorieën over de herkomst van Zwarte Piet: volgens de een is hij zwart van het roet uit de schoorsteen en volgens een ander zwart van het roet uit de hel. Na eigen onderzoek ben ik tot de conclusie gekomen dat hij vooral zwart ziet door een traditie dat ouder is dan het joelfeest van Arnold-Jan Scheer, namelijk de Mountza. Als onderdeel van hun straf werden geketende criminelen vroeger achterstevoren op een ezel gezet en door de straten geparadeerd ter lering ende vermaak van omstanders, kinderen in het bijzonder. En opdat ze er nog belachelijker uit zouden zien,  werden hun gezichten met de open hand ingesmeerd met sintel.

Tegenwoordig gebeurt dit brandmerken geheel vrijwillig. Dat is misschien weer het voordeel van een bord voor je hoofd hebben.

1. als je ook het indirecte bestuur in alle overzeese gebieden meetelt
2. https://www.nrc.nl/nieuws/2017/12/04/de-universele-verklaring-dwingt-tot-zelfreflectie-a1583649

Op de vraag wat hij van de Europese beschaving vond, antwoordde Gandhi dat het hem een goed idee leek. Ik moet bekennen dat ik er in het dagelijkse leven soms ook weinig van merk. De mensen in mijn nabijheid zijn onverschillig op hun best en ronduit agressief als het ’s tegenzit. Wanneer Feyenoord een wedstrijd verliest doe ik geen oog dicht, omdat de proleet boven mij zijn frustraties niet de baas kan en ze dan op de vloer botviert. Hij is ook gefrustreerd wanneer mensen niet om zijn grapjes kunnen lachen, de buitenvogels te luid zingen in de ochtend en wanneer de wentelteefjes van zijn teef van een vriendin niet voldoende naar zijn smaak zijn. Stel ik me zo voor…

Op het trappenhuis tref ik regelmatig een plas urine of ander afval aan en niemand voelt zich geroepen om ook ’s een bezem of dweil te pakken en de boel schoon te maken. Iedereen had het afgelopen jaar ingestemd met deelname aan een corvee-lijst maar één voor één lieten ze het na een aantal maanden alweer afweten. Op één persoon na hadden ze niet eens het goede fatsoen om aan te geven dat ze er geen belangstelling meer voor hadden. Ik moest er zelf achter komen dat op een gegeven moment niemand meer een flikker deed. De door mij aangelegde border aan de straatzijde is ook niet veilig. Daar tref ik nog geregelder uitwerpselen aan van mensen die er hun huisdier uit laten. Toen ik een aantal van hen op verschillende tijdstippen erop had betrapt en aan had gesproken, kreeg ik een scheldkanonnade te verduren. Op het raam aan de straatzijde heb ik inmiddels melkglasfolie geplakt omdat sommige mensen er zo lang voor bleven staan en onbeschaamd naar binnen zaten te turen, dat ik begon te dromen dat ze ook door de voordeur mijn huis in kwamen, ondanks mijn protestaties. Zo opdringerig voelde het.

Een constante in dit geheel is het stuitende gebrek aan geduld en inlevingsvermogen. Soms heb ik nog geen woord gezegd en komt me al een golf van micro-agressies tegemoet. Het is vermoedelijk onderdeel van een bepaald defensiemechanisme dat mensen ertoe beweegt om zo voor de muziek uit te lopen en gepikeerd te reageren zonder dat je daar aanleiding toe gegeven hebt. Maar misschien is het gewoon dat goede manieren niet meer zo op waarde worden geschat in dit tijdsgewricht. Tenzij een minderheid ermee om de oren geslagen kan worden, dan komt het goed van pas. Al valt het dan meer in de categorie van beuzelarij. Onbekommerd en feitenvrij je gal spuwen is all the rage en niemand die je ter verantwoording roept. Had ik al gezegd dat het in mijn buurt vooral autochtonen, ik bedoel Nederlanders met een inteeltachtergrond zijn, waarvan ik merk dat ze lak hebben aan de regels?

De politie is je beste vriend? Nee, de Dietse diender is een driftkikker. Hij is onbedacht-zaam en bekrompen. Hij is snel op de tenen getrapt en staat snel op zijn strepen. Hij duldt geen tegenspraak. Het type kort lontje, zeg maar. Dit baseer ik op een steekproef van vier contactsituaties in de persoonlijke levenssfeer. En Nederlandse journaalbeelden…

Elke keer sta ik er weer van versteld. Om te beginnen de achterdocht die ik ontmoette toen ik aangifte deed van een gewelddadige straatroof in 2005, waarbij ik o.a. mijn legitimatiebewijs verloor. Zal ik wel verkocht hebben, dachten ze daar misschien. En mijn ingetrapte scheenbeen en bloedende achterhoofd waren allemaal onderdeel van het plan. Dan het in discussie treden over irrelevante details zoals van welk materiaal mijn plafond is gemaakt (doorsnee gipsplaat) terwijl ik mijn verhaal probeer te doen over de ernstige geluidshinder waar ik mee te kampen heb. De bitsheid van medewerkers van de meldkamer. Of hoe één agent het presteerde mij aan de telefoon te gebieden niet langer het servicenummer te bellen als ik weer ’s wakker schrok van kabaal. Ik moest eerst in gesprek gaan met de lallende studenten aan de overkant, waar hij zonet had aangebeld en die ’s nachts met de deuren gooiden. En ik maar denken dat het een uitgemaakte zaak is dat ze dat niet horen te doen en dat een stille wenk van die agent ter plekke had moeten volstaan.

Een meer recente ervaring (gisteren) spande echter de kroon. Dit keer was ik het onderwerp van een klacht. Ik zou mijn radio te hard aan hebben staan overdag. Er mankeert mij geloof ik niets aan mijn oren maar ik vroeg de agenten voor de zekerheid of zij dat ook zo ervoeren. Ze waren makkelijk te verstaan boven het geluid. De agenten weigerden antwoord te geven. Ze beschuldigden mij ervan dat ik ze met het stellen van deze klaarblijkelijk impertinente vraag had onderbroken en dat dit van een gebrek aan respect getuigde.

Amerikaanse toestanden

Één van de agenten zei daarna iets in de zin van dat hij nu begreep dat er met mij niet te praten viel en dat ik hen dus meer zou gaan zien. Ik vind dat de agenten alle ruimte hadden om hun zegje te doen maar zelfs als ik ze niet had laten uitpraten is het erg voorbarig om vervolgens te stellen dat ik niet voor rede vatbaar zou zijn. Het gesprek was nog geen vijf minuten oud toen ik dit naar mijn hoofd geslingerd kreeg. Er klinkt vooringenomenheid èn een verholen dreigement in door: Dan moet ik maar voelen?

Ik vroeg hem meerdere keren de woning te verlaten. Dat weigerde hij. Hij wilde terstond mijn legitimatiebewijs zien. Toen ik deze niet snel genoeg tevoorschijn kon toveren werd z’n toon agressiever. De agent heeft zich niet gelegitimeerd toen ik hem naar zijn naam vroeg. Hij dreigde mij tot tweemaal toe mee te nemen naar het bureau als ik nog langer ‘treuzelde’ en hem weerwoord bood. Hij was mij en het wachten zat, zei hij op een gegeven moment met stemverheffing terwijl hij naar me toe liep. Ergens vermoedde ik dat hij bezig was met uitlokking. Hij hoopte misschien dat ik mijn beheersing zou verliezen. Ik blies inderdaad een beetje stoom af tegen het eind, toen ik hem geërgerd een eikel noemde. Ze reageerden beiden als door wespen gestoken: Belediging! 

Vanochtend zag ik een nieuwsbericht over de verpleegster in de V.S. die in handboeien werd geslagen omdat zij (terecht) weigerde een bloedmonster af te geven aan een agent. In de analyse zei de nieuwslezer het volgende: “De ergste overtreding in Amerika is tegenwoordig dat je oneerbiedig bent jegens een wetsdienaar. Dat is niet daadwerkelijk een misdrijf… maar de agenten worden aangeleerd en erop getraind dat het de gróótste misdrijf is. Als iemand je bevelen niet opvolgt, of dat nu terecht is of niet. Legaal of illegaal. Het maakt niet uit. Behandel ze ruw. Arresteer ze. Sluit ze op. Tenzij ze over macht beschikken…” Bijvoorbeeld omdat ze voor de media werken of een politieke functie bekleden. In de V.S. is het niet meer voldoende als je tot de middenklasse hoort.

We leven dan wel niet in de V.S. maar we volgen ze nog wel steeds in van alles, of dat nu op cultureel gebied is of in het politieke discours en de inrichting van het openbaar bestuur. Dus is de politie in Nederland nog wel te vertrouwen? Niet echt. Ze is ook hier in veel opzichten een onderdeel van het probleem geworden met opkomende thema’s als excessief geweld, discriminatie en een toenemend gebruik van voorlopige hechtenissen.

Met haar optreden is zij gisteren in elk geval door de mand gevallen, vanwege dat eenzijdig hameren op respect.

Ik ben deze metafoor de voorbije jaren al een paar keer tegengekomen. Yannis Varoufakis, de econoom en activist, zag ik het voor het eerst gebruiken aan het begin van de eurocrisis. Griekenland vormde in zijn voorbeeld de spreekwoordelijke kanarie, omdat het als zwakste schakel van de onvolmaakte eurozone de grootste klappen opving van de financiële crisis. Toen kwam journaliste Hanneke Groenteman die er het groeiende antisemitisme in Nederland mee duidde en daar ook een tv-programma over heeft gemaakt. En als laatsten de politica Marianne Thieme en financieel geograaf Ewald Engelen, die in aanloop naar de afgelopen parlementsverkiezingen een boek hebben geschreven met de metafoor als titel. Volgens mij hadden ze het ook letterlijk over kolenmijnen. Maar ze legden allemaal mijns inziens de lat veel te hoog. Die kanarie stopt al met zingen wanneer mensen achteloos aan de verkeerde kant van het fietspad beginnen te rijden. Als u niet weet waar ik het over heb, dan is er gerede kans dat u zich al onvermoed bij de zombie-horde heeft gevoegd. Ik adviseer in dat geval een goed gevulde boeken- en proviandkast alsmede vrijwillige plaatsing in quarantine.

Het is namelijk verre van onschuldig. Het spookrijden is een eerste aanzet of openlijke manifestatie van wat ze in het Engels zo mooi “moral breakdown” noemen. Een morele teloorgang. Vrije burgers die zich niet langer gehouden achten aan naleving van de meest simpele en eenduidige verkeersregels die er bestaan, ten behoeve van de verkeersveiligheid maar ook als teken van beschaafdheid. Dan is er écht stront aan de knikker. Hoe onderscheiden we ons in die omstandigheid nog van redeloze dieren?   U vindt dat ik overdrijf? Dat het vast niet opzettelijk gebeurt en er niks aan de hand is zolang iedereen goed blijft opletten? Nog zoiets. Ik wil niet constant hoeven op te letten en daar dienen die regels voor. Er is altijd wel een onbewaakt ogenblik. De boog kan niet altijd gespannen zijn, zoals mijn moeder zegt. En de kans op ongelukken wordt een stuk groter als één of andere jandoedel dan doodgemoedereerd besluit het fietspad over te steken terwijl er in de verste verte geen zebrapad te bekennen is.  Luttele meters van me vandaan, zodat ik weinig tijd heb om uit te wijken. En ook nog met z’n rug naar me toegekeerd. Maar het ergst blijven toch die tegendraadse tegenliggers van allerlei allooi. Zelfs op een smal fietspad of met z’n tweeën naast elkaar. De spottende blik in hun ogen, als ze je al een blik waardig gunnen, vertelt een ander verhaal. Ze hebben lak aan regels.

Buiten de stadsgrenzen halen alleen wielrenners je nog wel ’s het bloed onder de nagels vandaan

Regels die niet gehandhaafd worden, althans. En daar zit misschien ook de crux. Kunnen we nog wel langer voor onszelf nadenken? Hannah Ahrendt had het over de banaliteit van het kwaad. Hoe gewone mensen, als werktuigen van een systeem dat zij kritiekloos omarmen, zonder dit te beseffen tot veel narigheids in staat zijn. Het is inderdaad het blindelings verkiezen van de mores boven de moraal. Als oom agent er niets van zegt zal het wel deugen, al heb ik vroeger anders geleerd. Als mij géén straf wacht, waarom zou ik mijn gedrag dan aanpassen? Precies de valkuil waar, laten we zeggen, Henry Keizer en Jérôme Kerviel in vielen. Ze wisten ergens wel dat hun gedrag niet door de beugel kon, maar de soep wordt vast niet zo heet gegeten. Iedereen doet het toch? De rechtsstaat functioneert nog in die mate dat Keizer uiteindelijk aftrad als voorzitter van de VVD en Kerviel een gevangenisstraf uitzat van vijf jaar. Maar die rechtsstaat staat onder druk en het aantal mensen dat zich boven de wet verheven voelt neemt hand over hand toe. Wijdverbreide corruptie, rechteloosheid en autoritarisme liggen op de loer. En, wee u, dat balletje wordt aan het rollen gebracht als u geen voorrang verleent waar geen voorrang verkregen kan worden.