Ik ben deze metafoor de voorbije jaren al een paar keer tegengekomen. Yannis Varoufakis, de econoom en activist, zag ik het voor het eerst gebruiken aan het begin van de eurocrisis. Griekenland vormde in zijn voorbeeld de spreekwoordelijke kanarie, omdat het als zwakste schakel van de onvolmaakte eurozone de grootste klappen opving van de financiële crisis. Toen kwam journaliste Hanneke Groenteman die er het groeiende antisemitisme in Nederland mee duidde en daar ook een tv-programma over heeft gemaakt. En als laatsten de politica Marianne Thieme en financieel geograaf Ewald Engelen, die in aanloop naar de afgelopen parlementsverkiezingen een boek hebben geschreven met de metafoor als titel. Volgens mij hadden ze het ook letterlijk over kolenmijnen. Maar ze legden allemaal mijns inziens de lat veel te hoog. Die kanarie stopt al met zingen wanneer mensen achteloos aan de verkeerde kant van het fietspad beginnen te rijden. Als u niet weet waar ik het over heb, dan is er gerede kans dat u zich al onvermoed bij de zombie-horde heeft gevoegd. Ik adviseer in dat geval een goed gevulde boeken- en proviandkast alsmede vrijwillige plaatsing in quarantine.

Het is namelijk verre van onschuldig. Het spookrijden is een eerste aanzet of openlijke manifestatie van wat ze in het Engels zo mooi “moral breakdown” noemen. Een morele teloorgang. Vrije burgers die zich niet langer gehouden achten aan naleving van de meest simpele en eenduidige verkeersregels die er bestaan, ten behoeve van de verkeersveiligheid maar ook als teken van beschaafdheid. Dan is er écht stront aan de knikker. Hoe onderscheiden we ons in die omstandigheid nog van redeloze dieren?   U vindt dat ik overdrijf? Dat het vast niet opzettelijk gebeurt en er niks aan de hand is zolang iedereen goed blijft opletten? Nog zoiets. Ik wil niet constant hoeven op te letten en daar dienen die regels voor. Er is altijd wel een onbewaakt ogenblik. De boog kan niet altijd gespannen zijn, zoals mijn moeder zegt. En de kans op ongelukken wordt een stuk groter als één of andere jandoedel dan doodgemoedereerd besluit het fietspad over te steken terwijl er in de verste verte geen zebrapad te bekennen is.  Luttele meters van me vandaan, zodat ik weinig tijd heb om uit te wijken. En ook nog met z’n rug naar me toegekeerd. Maar het ergst blijven toch die tegendraadse tegenliggers van allerlei allooi. Zelfs op een smal fietspad of met z’n tweeën naast elkaar. De spottende blik in hun ogen, als ze je al een blik waardig gunnen, vertelt een ander verhaal. Ze hebben lak aan regels.

Buiten de stadsgrenzen halen alleen wielrenners je nog wel ’s het bloed onder de nagels vandaan

Regels die niet gehandhaafd worden, althans. En daar zit misschien ook de crux. Kunnen we nog wel langer voor onszelf nadenken? Hannah Ahrendt had het over de banaliteit van het kwaad. Hoe gewone mensen, als werktuigen van een systeem dat zij kritiekloos omarmen, zonder dit te beseffen tot veel narigheids in staat zijn. Het is inderdaad het blindelings verkiezen van de mores boven de moraal. Als oom agent er niets van zegt zal het wel deugen, al heb ik vroeger anders geleerd. Als mij géén straf wacht, waarom zou ik mijn gedrag dan aanpassen? Precies de valkuil waar, laten we zeggen, Henry Keizer en Jérôme Kerviel in vielen. Ze wisten ergens wel dat hun gedrag niet door de beugel kon, maar de soep wordt vast niet zo heet gegeten. Iedereen doet het toch? De rechtsstaat functioneert nog in die mate dat Keizer uiteindelijk aftrad als voorzitter van de VVD en Kerviel een gevangenisstraf uitzat van vijf jaar. Maar die rechtsstaat staat onder druk en het aantal mensen dat zich boven de wet verheven voelt neemt hand over hand toe. Wijdverbreide corruptie, rechteloosheid en autoritarisme liggen op de loer. En, wee u, dat balletje wordt aan het rollen gebracht als u geen voorrang verleent waar geen voorrang verkregen kan worden.